2008 yılı yaz dönemi çalışmalarına girilirken, hem BÜO hem de BÜFK’ te, fiziksel aksiyon ve dansın birleştirildiği dans tiyatrosu geleneğinin ve 90’lı yıllarda geliştirilen, dans-müzik-tiyatro alanlarının ortak çalışma pratiğinin erimeye yüz tuttuğu tespiti yapıldı. Bu sebeple yaz döneminde tiyatroculardan sekiz, dansçılardan yedi, müzisyenlerden beş kişi olmak üzere yirmi kişi, temel eğitim çalışmaları, okumalar ve sene içi prodüksiyonlarına yönelik çalışmaların yanında, haftada iki gün Ömer Faruk Kurhan götürücülüğünü üstlendiği, Metin Göksel’ in de çalıştırıcılık desteği sunduğu dans tiyatrosu atölyesine katıldı.
Bu geleneğin yeniden canlanması için yapılacak çalışmalarda, ileriki senelerde her iki kulüpte çalıştırıcılık yapacak görece deneyimli kadronun dans tiyatrosu deneyimi kazanması ve ikinci aşama çalışmalar yapması hedefleniyordu. Temmuz döneminde yedi çalışma yapıldı ve çalışmalar temel olarak üç başlık etrafında şekillendi;
- Vücut çalışmaları: Teknik çalışmaları aksiyonlu icra etmek ve dans formasyonu geliştirilmesi üzerinde çalışıldı.
- Fiziksel aksiyon çalışmaları: Fiziksel aksiyonlar üzerine müzik ekleyerek dans cümleleri yazılması çalışıldı.
- Dramaturji çalışmaları: Sahne anlatısının dramaturjik analizinin nasıl yapılacağı çalışıldı.
Vücut çalışmaları:
Atölyenin başında vücut çalışmaları, çalışma öncesi dansçı ve tiyatrocu kadro tarafından ikinci aşama çalışmalarına olanak sağlayacak şekilde kondisyon arttırma hedefli yapılan teknik çalışmalar (temel ısınma ve esneme çalışmaları) olarak kodlanmıştı. Devam eden süreçte vücut çalışmasına gözlemci olarak katılan atölye götürücüsü tarafından, vücut çalışmalarına teatral bir boyut katılmıyor olmasının (boyun ısıtırken aksiyon katmak gibi), danslı fiziksel aksiyon icrasında problemler yaratabileceği uyarısı yapıldı. Geçmiş yıllarda var olan bu geleneğin kopukluğa uğradığı ve geri kazanılması gerektiği belirtildi.
Yapılan hazırlıktan sonra vücut çalışmasında temel ısınma çalışmalarının belli bir imajinasyon ve fiziksel aksiyon çerçevesinde gerçekleştirilmesine çalışıldı. Bunun için öncelikle hareketler teknik olarak gerçekleştirildi ve sonrasında çalıştırıcının yönlendirdiği anlamlandırma şekliyle yorumlandı.
Örneğin koşuda; kayalıklar üzerinden atlayarak giden keçi ve at koşusu yorumu çalışıldı.
Boyun ısıtma için; boynu sağa ve sola çevirirken arkada bir tehdit unsuru olduğu tasarlandı. İlk aşamada bu tehdit unsurunun ne olduğunu anlama, daha sonra ise bu tehdit unsurunu fark ederek korkmaya başlama çalışıldı.
Vücut çalışmalarının devamında özellikle tiyatrocu kadroya dans formasyonu kazandırmaya yönelik dans çalışmalarına yer verildi. Bu süreçte Kafkas ve hip hop yorumu katılarak Çingene dansları çalışıldı, temel dans eğitimi çalışmaları yapıldı.
Fiziksel aksiyon çalışmaları:
Atölyenin ilk gününde katılımcılardan bir vukuat seçmelerinin istenmesi üzerine, çalışılmak üzere günümüzde üniversitelerde en çok tartışılan konulardan biri olduğundan “Başörtülü öğrencinin üniversite kampüsüne girmesi engellenir” vukuatı belirlendi: Beş öğrenci okula gitmek için servis beklemektedirler. Servis gelir, öğrenciler servise binerler ve okula giderler. Okul kapısında iki güvenlik görevlisi kimlik kontrolü yapmak amacıyla servise girer, öğrencilerden birinin başörtülü olduğunu görür ve ondan servisten inmesini ister. Başörtülü öğrenci inmeyince güvenlik görevlilerinden biri yasayı hatırlatır, öğrenci inerek girişteki kabine girer, başörtüsünü çıkarır ve okula girer.
Sergileme sonunda başörtülü kadının kimliğini örnekteki gibi rahat göstermesinin sorun olabileceği ve ona destek veren iki kişilik grubun tavrının net anlaşılmadığı konuşularak sahnenin sonu değiştirilmeye çalışıldı. Güvenlik görevlisinin üç jestinin (servisi ilk görüşünde, başörtülü kadını ilk kez gördüğünde ve kadın kulübeden başı açılmış halde çıktığında verdiği tepkiler) aynı olabileceği ancak her karşılaşma şeklinin belli farklılıkların olduğu belirtildi, jestlere bu farklılıklar göz önünde bulundurularak tekrar bakıldı. Öğrencinin başörtüyü çıkarması ve okula girmesi şeklinde parçayı sonlandırdığımızda, olaya karşı tavrımızın ne olduğunun net olmadığı, sahnenin bir devama ihtiyaç duyabileceği belirtildi. Bunun üzerine akış başörtünün çıkarılmasının emredildiği noktadan sonra değiştirildi. Ağır çekimde kendisine gösterilen yere doğru ilerleyen öğrenci, ve onu ağır çekime girmeden izleyen ve sabırsızlanan kişilerin birbirinden ayrıştırıldığı sahnede, bir gerilim tablosu ortaya çıkartıldı. Öğrencinin başörtüsünü çıkarıp çıkarmadığı belirsiz bırakıldı. İkinci aşama olarak bu cümleler danslaştırıldı.
İkinci gün daha önce eskiz halinde akışı çıkartılan “Başörtülü bir kadın öğrencinin üniversite kampüsüne girmesi engellenir” sahnesi müzisyenler ile birlikte geliştirildi. Sahne açılışında servis bekleyen öğrencilerin postürlerinde, fiziksel aksiyon ve dans icrası sürecinde vücutlarını boşaltmalarından kaynaklanan iç aksiyon kayıpları ve dinamizmin düşmesi gibi durumların yaşanması üzerine, mimde yer alan “ters kuvvet uygulayarak gergin ve dinamik bir vücut postürüne ulaşma” tekniği kullanıldı.
Sahnede odakları birbirinden ayırmak ve doğru mizanseni keşfetmek önemli bir yerde durduğundan, şoförün ve güvenlik görevlilerinin sahnedeki mizansenlerine bakıldı. Çıkarılmak istenen etki doğrultusunda mizansen değişiklikleri yapıldı. Güvenlik görevlilerinin şoförün kornası ile irkilmeleri ve buna verdikleri tepkilere bakıldı. İkinci güvenlik görevlisinin tercih ettiği zıplama eyleminin, vurgunun ona kaymasına neden olmayacak ve odakların birbirinden ayrışmasına sebep olmayacak şekilde icra edilmesi üzerine çalışıldı.
İkinci vukuat olarak “Çingene çocuğun sokakta satış yapması engellenmek istenir.” seçilerek, sergilendi. Gözlemeci, balıkçı ve bir cdci sırayla gelerek yerlerine yerleşir ve satış yapmaya başlarlar. Bir polis gelir ve amirinin geleceğini belirterek satıcıları uyarır. Gözlemeci rüşvet olarak bir gözleme verir. Polis gözlemeyi yerken amiri gelir. Amir gözlemeyi alarak tadına bakar ama beğenmez. Gözlemeci ve balıkçıdan rüşvet olarak para alır, malzemelerini dağıtırlar. Cdciden ise hem birkaç cd hem de para alırlar. Bu sırada bir çingene çocuk yanlarına gelerek limon satmaya başlar. Ortamdaki diğer satıcılar sırayla çocuğun yanına gidip üstünlüklerini göstererek onun satış yapmasını engellemeye çalışır. Başarılı olamayınca polis ve amirini çağırırlar. Polis ve amiri gelerek çocuğu döverler. Diğer satıcılar onları desteklemekte ve alkışlamaktadır. Bu sırada çocuk limonu çıkartır, polis ve amirine bakarak yemeye başlar. Limondan tiksinen polisler giderek güçsüzleşir ve yerde sürünmeye başlar.
Çingene çocuğun eylemlerinin fantastik bir boyutu olduğu, arka plandaki olayların da buna göre tasarlanması gerektiği, çocuğun hayal gücünde arka plandaki olayların önemsizleştirilmesine yönelik bir üslup tercihi olması gerektiği konuşuldu. Sahnede çocuğun girdiği bölüme kadar daha gerçekçi bir üslup kullanıldı. Böylece sahne satıcıların eylemlerinin görüldüğü ilk bölüm ve çocuk girdikten sonraki fantastik bölüm olarak ikiye bölündü.
Üç satıcının her birinin kendi eylemini geliştirmesine yönelik müdahalelerde bulunuldu. (Gözleme açan kadının içeriye girerken ağır bir şey taşıdığının anlaşılması gibi). İki zabıtanın birbirleriyle kurdukları alt-üst ilişkisi ve satıcılarla kurdukları ilişkinin daha anlaşılır olması sağlandı.
Fantastik bölüme geçiş için satış yapanlar “satış yapmak” eylemini farklı mevsimlerde icra ettiler. Fantastik bölümde istenen etkinin çıkması için, satıcılar çocuğu seyircilerin onu görmeyeceği şekilde aralarına alıp dövmeye başladılar ancak çocuğun ne kadar dövülmüş olursa olsun hiçbir şekilde zarar görmemesi şeklinde bir yorum tercih edildi.
İlk vukuat üzerinden müzikal dramaturji konuşuldu. Giriş-bekleme, yolculuk, üst arama, görevlinin metni okuması ve başörtülü öğrencinin servisten inmesi bölümlerinde müzik kullanımı tercih edildi. Hazırlık çalışmasında müzisyenler tarafından dansçıların ritmi temel alınarak ezgi yazıldı. 4- 4 lük ritim temelli çalışma yapıldı. “Bekledim de Gelmedin” ve “Aslan Yârim” şarkıları müzikal duyuşları benzer olduğu için ard arda icra edildi.
Üçüncü gün; ikinci vukuat (Çingene çocuğun sokakta satış yapması engellenmeye çalışılır) için Ishtar Alabina’ nın “Habibi” parçası ile hazırlanan gerçeküstü sahne kurgusu sergilendi. Sahnenin ikinci bölümü makyaj malzemeleri, CD ve gözleme satıcılarının satış yaptığı bir sokakta beliren ‘gizemli’ satıcı çocuğun rüyası şeklinde işlendi. Birinci grup (Başörtülü bir kadın öğrencinin üniversite kampüsüne girmesi engellenir) ise çalışmalarını müzisyenlerle beraber geliştirip sergiledi.
Dördüncü gün; ikinci grubun (Çingene çocuğun sokakta satış yapması engellenmeye çalışılır) müzisyenlerle yaptıkları çalışma sonucu çıkardıkları müzikli akış sergilendi. Atölye katılımcılarından kendilerine, hazırlanan bölüme buradan geçmek için gündelik hayattan bir rol seçmeleri, böylece kamusal bir ortam yaratmaları istendi. Seçilen rollerle beş tane odak ortaya çıktı ve bu odakların her biriyle fiziksel aksiyon çalışması yapıldı.
Birinci odak (iki polis ve transseksüel): Parkta gezmekte olan polis ve oğlunun önünden bir transseksüel geçer, polis bu durumdan rahatsız olur ve oğlunun transseksüel ile ilişkilenmesini önlemeye çalışır.
İkinci odak (lezbiyen çift ve arkadaşları): Lezbiyen çift kamusal ortamda ilişkilerini yaşamaktadırlar. Durumdan rahatsız olan bir kadın onları ayırmaya çalışır.
Ancak yapılan sergileme sonucu eşcinsel çiftin tasarlandığı şekilde film afişlerine baktıklarının belli olmadığı ve çiftin arasına girerek onları ayrı tutmaya çalışan kadının amacının daha çok afişe bakmaya çalışmak gibi göründüğü söylendi. Daha sonra eylem kadının arkadaşlarının eşcinsel olduklarını anlayıp, bu durumundan rahatsız olarak ortamı terk etmesi şeklinde değiştirildi.
Üçüncü odak (iki hırsız ve genç kız): Hırsızlardan biri kızı yol sorma bahanesiyle oyalarken, diğeri kızın çantasından cüzdanını çalar. Ancak bu odakta oyuncular replik kullanmaya çalıştıklarından “sessiz sinema” etkisi çıkıyordu. Sahne kurgusu replik kullanımını gerektirmeyecek şekilde değiştirildi.
Dördüncü odak (Memur çift ve zengin çift): Zengin çift üzerlerindeki değerli eşyalar ile diğer çifte üstünlük sağlamaya çalışırken komik duruma düşer. Bu odağın eyleminin net olmadığı ve tekrar çalışılması gerektiği söylendi.
Beşinci odak (dilenci): Dilenci tehditkâr bir biçimde dilenmektedir.
Gün sonunda bütün odakların sahnede olduğu, mim tekniğinin kullanıldığı mizansen değişimleriyle, geçişken bir sahne parçası ortaya çıktı.
Beşinci gün üzerinde çalışılacak üçüncü vukuat olarak “Bir transseksüel iş başvurusu yapar, transseksüel olduğu için kabul edilmez.” seçildi. Transseksüelin iş başvurusu yapacağı üç iş sahnesi doğaçlandı ve bu doğaçlamalar üzerinde fiziksel aksiyon çalışması yapıldı;
—Transseksüel bir giyim firmasına başvurur, işe uygun olduğu halde transseksüel olduğu için tezgâhtarlığa kabul edilmez; bu örnekte tezgâhtarların işyeri sahibiyle kurduğu ilişkiye tekrar bakıldı.
—Transseksüel bir bankanın Call Center’ ında işe alınır fakat sesi nedeniyle saygın bir müşteri tarafından şikâyet edilerek işten atılır. Bu vukuatta Call Center’ da çalışmakta olan 3 kişinin doğaçlamalarının absürd dramaya fazlasıyla kayabildiği eleştirisi yapıldı.
—Transseksüel bir lokantada bulaşıkçı olarak işe alınır fakat işyerinin sahibi tarafından tacize uğradığından işten ayrılır. Burada dramaturjik bir hamle olarak işyeri sahibinin diğer bulaşıkçı kadınlara ve travestiye karşı olan tacizkar tutumunda bir ayrışma sağlandı.
Altıncı gün “Çingene çocuğun sokakta satış yapması engellenmeye çalışılır” vukuatının fiziksel aksiyon çalışmasına devam edildi, çingene çocuğun yorumu üzerine çalışıldı. Fantastik bölümde çocuğun herkesten güçlü olduğunun daha net gösterilebilmesi için sahnedeki diğer satıcılardan gördüğü şiddet abartıldı. Şiddetin sertliğini göstermek için fiziksel hareketlerin fazla kullanımı yerine, sahnedeki gerginliğin aksiyonların icrası ile verilmesi üzerine çalışıldı.
Üçüncü vukuattaki (Bir transseksüel iş başvurusu yapar, transseksüel olduğu için kabul edilmez.) gruplarla fiziksel aksiyon çalışmasına devam edildi. İlk grupta (Transseksüel bir giyim firmasına başvurur, işe uygun olduğu halde transseksüel olduğu için tezgâhtarlığa kabul edilmez) ortaya çıkan temel sorunlardan biri sahnedeki olayın giyim mağazasında geçtiğinin anlaşılmamasıydı. Bunun anlaşılması için sahneye bir müşteri eklendi. Transseksüelin işe alınmama sebebi ise “zengin ve saygın müşteri kendisinden hoşlanmadığı için işe kabul edilmez” şeklinde değiştirildi. Müşterinin yorumuyla tipleme merkezli yürüyen vukuat, yapılan müdahalelerle olay merkezli hale getirildi: Müşteri mağazaya gelir, tezgahtardan istediği çamaşırı dener. Çalışanların bakışları üzerine kötü göründüğünü fark ederek çamaşırı değiştirir. Bu sırada transseksüel iş ilanını görerek mağazaya gelir, bilgileri kontrol edilir ve işe uygun olduğu anlaşılır. Transseksüel müşterinin ikinci kez denediği çamaşırı alır ve satışa hazırlar. Müşteri dehşete kapılır, mağaza sahibinin yanına giderek rahatsızlığını belirtir. Transseksüel mağaza sahibi tarafından kovulur.
İkinci grubun vukuatında (Transseksüel bir bankanın Call Center’ında işe alınır, sesi nedeniyle bir müşteri tarafından şikayet edilmesi üzerine işten atılır.) Call Center’ da çalışanların aksiyonlarına, işin giyim mağazasına göre daha kötü şartlara sahip olduğunu vurgulamak için müdahale edildi.
Üçüncü grupta (Transseksüel bir lokantada bulaşıkçı olarak işe alınır fakat işyerinin sahibi tarafından tacize uğrayarak işten ayrılır.) transseksüelin gittikçe kötüleşen şartlara sahip işlere başvurduğunu gösteren daha ağır bir iş seçilmesi gerektiği söylendi.
Yedinci gün ilk vukuatın (Başörtülü bir kadın öğrencinin üniversite kampüsüne girmesi engellenir.) devamında kullanılacak düşsel bölüm için doğaçlama çalışması yapıldı. Gerçekte mağdur olan başörtülü kadın öğrenciyken, düşsel bölümde durumun tam tersine çevrilebileceği konuşuldu. İkişerli gruplarda öğrenci- güvenlikçi ilişkisini verecek dans doğaçlaması yapıldı.
Başörtülü kadın öğrenci gerçek ortamda ortaya doğru yürüyerek güvenlikle göz göze geldiğinde düşsel bölüme geçildi. Servisteki öğrenciler daha önce üzerlerindeki baskıyı, yasakları görmezden gelip, hiçbir şey olmamış gibi davranmayı, başörtülü kadının karşılaştığı yasağa tepkisiz kalmayı tercih ediyorlardı, düşsel bölümde onlar da baskıya karşı tepkilerini dışa vurmaktadırlar.
Düşsel bölüme geçildiğinde sahnede başörtülü kadın öğrenci ile ikinci güvenlik görevlisi, diğer güvenlik görevlileri ve diğer öğrenciler olmak üzere üç grup oluştu. Öğrenciler sahnenin ortasına toplandılar ve güvenlik görevlileri öğrenciler üzerinde baskı kurduklarını gösteren bir dans icra ettiler. Bir süre sonra baskın öğe olan güvenlik görevlileri yorulup güçsüzleştirilerek durum tersine çevrildi. Bu yorumu göstermek için güvenlik görevlilerinin aksiyonu düşürüldü ve yorulmalarına neden olacak şekilde fazla hareket etmeleri sağlanarak, öğrencilerin aksiyonu yükseltildi. Güvenlik görevlileri ve öğrencilerin hareketlerinde farklı ritimler kullanılarak ayrışma sağlandı.
Dramaturji çalışmaları:
Dramaturji çalışmaları atölye götürücüsünün doğaçlama çalışmaları sırasında sahneye dramaturjik müdahaleler yapması şeklinde yapıldı. Gösteri döneminde dramaturji tartışmasının zaman kısıtlaması nedeniyle atölye süresince olduğu kadar katılımcı yürütülemeyeceği, bu yüzden katılımcıların dramaturji algılarını ve pratiklerini geliştirmeleri gerektiği konuşuldu.
- Yapılan çalışma hazırlıklarında kadroda dramaturji çalışmasının nasıl yapılacağına dair kafa karışıklığı olduğu, çalışma öncesi dramaturjiye yönelik masa başı çalışmasının münazara kültüründen etkilenebildiği gözlendi. Dramaturji çalışmasının, üzerinde çalışılacak malzeme çıkarma ve çıkan malzemeyi yorumlama, düzeltme şeklinde yapılmasının önemli olduğu belirtildi. Olaylar arasında sebep- sonuç ilişkisi arama eğiliminin ve yaratıcılığı engelleyici alt metin tartışmalarının fazla olduğu yönünde eleştiriler alındı. Münazara kültürünü aşmaya yönelik olarak, sahne üzerinde teknik çalışma örgütleme ve sahne önünde dramaturjik müdahaleler yapma şeklindeki teknik örgütlenme yönteminden bahsedildi. Katılımcıların –özellikle tiyatrocuların- olayı ve vukuatı es geçen, tipleme merkezli bir çalışma yaklaşımları olduğu söylendi. Tartışmaların olay odaklı olarak ele alınması gerektiği vurgulandı.
Katılımcıların gündelik hayatta olup biteni gözleyerek sahneye genel bir bakış açısı geliştirmelerinin önemli olduğu, fakat sahne çalışmasının gündelik hayattaki gözlem karmaşasından sıyrılması gerektiği belirtildi. Vukuat önerisi yapılırken sahneye taşınması önerilen durumların (transseksüellik gibi), kendi içindeki işleyişinin ve eleştirilebilecek yanlarının da göz önünde bulundurulması gerektiği söylendi. Öneri geliştirirken; hayal gücünün doğaçlamayı rahatlatacak, sahnelemenin gidişatını öngörecek şekilde geniş tutulması gerektiği belirtildi, çalışılan vukuatlarda ifade olanaklarının kısıtlı kullanıldığı eleştirisi yapıldı.
Müzisyenlerin katılımı
Müzisyenler atölye çalışmalarında fiziksel aksiyon çalışmalarını izleme ve sahnelere müzik önerisi yapma, hazırlık çalışmalarında ise önerilen parçaları çalışma şeklinde bir çalışma pratiği geliştirdiler. Fakat devam eden süreçte öngörülen çalışma modelinin işletilemediği eleştirisi yapıldı. Müzik aletlerine hâkimiyet derecesi öneri geliştirme sürecinde yaratıcılığa ket vuracak konuma düşebiliyordu, örneğin elektrogitar daha fazla işlevleşebilecekken daha çekinik kullanılıyordu.
Ancak atölyede sahne üstü için disiplinler arası bir çalışmadan ziyade daha temel çalışmalar gerektiğinden, müzisyenlerin atölyedeki pozisyonunun katılımcı olmaktan ziyade gözlemci düzeyinde kalması beklenen bir durumdu.
Genel Değerlendirme
Çalışmaların devam ettiği süreçte, yapılan çalışmaların dönem başında bir prodüksiyona evrilip evrilmeyeceği konuşulmaktaydı. Dansçı, müzisyen ve tiyatrocu kadronun ağustos ve eylül ayında çalışmaya devam ederek bir dans tiyatrosu projesine girme taahhüdü vermesi üzerine, çalışmalara bir prodüksiyona hizmet edecek şekilde yön verilmesi kararlaştırıldı. Çalışılan üç vukuatın her birinin sonunda “fantastik düzlem” yaratılması ile vukuatların ortaklaştırılarak arka arkaya sergilenebileceği, gösteri kurgusunun bu şekilde oluşturulabileceği konuşuldu.
Eylül döneminin gösteri dönemi olması sebebiyle yoğun geçeceği uyarısı üzerine, her iki çalışma bölgesi de prodüksiyona katılacak kadroları ve çalışma programlarını gözden geçirdi. BÜO ve BÜFK’ te aktif olarak çalışan kadroların dans tiyatrosunun prodüksiyon döneminde yer alacak olmasının kulüplerin sene içi prodüksiyonlarını, kulüplere yeni katılacak insanların kadrolaşma ve eğitim sürecini etkileme durumunun göz önünde bulundurulması gerektiği, ihtiyaç duyulduğu takdirde danışmanların kulüplere desteğinin bu
dönemde arttırılarak, deneyimli kadronun prodüksiyona yoğunlaşmasının sağlanabileceği belirtildi. Çalışmaların ağustosun son haftasından başlayarak eylül boyunca devam etmesi, ekim ayının ilk haftalarında prodüksiyonun çıkması hedeflenmektedir.
Dila Okuş
Gülsen Özbekar |
